NEDİR BU DAĞLIK KARABAĞ MESELESİ? BİRDE BENDEN DİNLEYİN

Aşağıda 30 yıl önce Dağlık Karabağ’dan yazdıklarımla şimdi yaşananlar neredeyse aynı. Karabağ’daki savaşı fotoğraflarıyla ilk duyurduğumda Sovyetler Birliği dönemi olduğu için dünyanın bu kirli savaştan haberi yoktu. O yıllarda Dağlık Karabağ Ermenileri ile Azeri Türkleri ufak tefek olaylar dışında birlikte yaşıyor, mezralarda koyunlarını birlikte otlatıyor hatta şehre indiklerinde komşular evlerini birbirine emanet ediyorlardı. Sovyetler Birliğinin 15 Cumhuriyetinde bağımsızlık hareketleri başlayınca bu ilişkilerde bozulmağa başladı. Azerbaycan ve Ermenistan bağımsız birer devlet olmadan Sovyetler Birliğinin iki cumhuriyetiydi. İkisinin de orduları Kızılordu birliklerinden oluşuyordu. Ama Dağlık Karabağ’daki Rus birlikleri Beyrut’tan getirilen Ermeni terör çetecileriyle, silahlara göz yumuyor ve bu çetecilerin Sovyet tanklarını kullanmalarına bile izin veriyordu. Bugünlerde olduğu gibi Moskova’dan ateş kes çağrıları geliyor Karabağ Azerileri bu çağrılara uyuyor ama gecesinde Ermeni çeteciler sınıra yakın Azeri köylerindeki sivil halka Rus silahları ve tanklarıyla saldırıyordu. Bölgeyi korumakla görevli Kızılordu birlikleri ise bu saldırılara ses çıkarmıyor kışlalarından çıkmıyorlardı. Böyle olunca da hayvanlarını, evlerini birbirlerine emanet eden Ermeni ve Azeri komşular birbirlerine düşman edildiler.

 

RUSYA, ATEŞKES İSTEYİP AZERBAYCANIN İLERLEYİŞİNİ DURDURUYOR

O yıllarda olduğu gibi şimdi de Amerika-Rusya ve Fransa’nın eş-başkanlığını yaptıgı Minsk Grubu ve özellikle de Rusya ateşkes isterken Azerbaycan’ın ilerleyişini durduruyor, Ermenistan da yine sivil halka saldırıyor. Yani tarih tekerrür ediyor. Aslında Azerbaycan, Ermenistan’ın işgal ettiği 7000 metrekareden oluşan Dağlık Karabağ etrafındaki “Laçin, Ağdam, Fuzuli, Cebrail, Gubadlı, Zengilan ve Kelbecer Rayonlarını (İlçe) tamamen geri almadan Rusya’nın ateşkes oyununa gelmemesi gerekiyor. Zira bu rayonlardan 1992 de bir milyona yakın Azeri Türkü, Bakü ve diğer kentlere göç etmek zorunda bırakılmış, boşalttıkları yerlere Ermenistan işgal ordusu askerleri yerleştirilmişti. Mesele buraları işgalden kurtarmakla da bitmiyor. Aslında daha büyük sorun bundan sonra başlıyor. Zira uluslararası yasalara göre Azerilerin tarihi Başkenti Şuşa ile Hocavend, Ağdere ve o yıllarda Soykırım işlenen Hocalı kenti ile Ermeni nüfusu yoğun olan Hankendi’nden (Stepanekert) oluşan ‘Azerbaycan toprağı ‘Dağlık Karabağ’ı statü olarak yeniden ‘Otonom bölge’ olarak Azerbaycan’a bağlamak çok kolay olmayacak. 

Çünkü Ermenistan,  o yıllarda nüfusun yüzde 40 ‘tan fazlasını oluşturan Azeri Türklerini göçe zorlayıp, yüzde 58 civarındaki Ermenileri de Nüfus transferiyle yüzde 95 ten fazlaya çıkardığı 4.400 kilometrekarelik ‘Dağlık Karabağ’ı işgal ettiği Azerbaycan Rayonları ile birleştirip 11.500 metrekarelik sözde ‘Bağımsız’ bir ‘Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’ oluşturmuştu. Aralık 1991 de Azerbaycan Türklerinin boykot ettiği tek taraflı Referandumla alınan bu  ‘Bağımsızlık’ kararı Ocak 1992’de resmen ilan edildi. Ancak Ermenistan dâhil hiçbir ülke veya Uluslararası kuruluş bu  ‘Bağımsızlığı’ tanımadı.  Ermenistan bununla da kalmadı. Şubat 2017’de Karabağ Ermenilerini referanduma götürüp ‘Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’ adını defacto olarak “Artsakh Cumhuriyeti” adıyla değiştirdi.  Ancak bu ‘sözde cumhuriyet’ Birleşmiş Milletler ve dünya kamuoyunda tanınmadığı halde Erivan, Moskova, Washington, Paris, Sidney, Beyrut ve Berlin’de ‘Temsilcilik’ açmasına izin verildi.  

 

BM KARARLARI “ERMENİSTAN ORDUSU İŞGAL ETTİĞİ  AZERBAYCAN TOPRAKLARINDAN DERHAL, KOŞULSUZ VE TAM OLARAK ÇEKİLMELİDİR

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin Dağlık Karabağ sorunu üzerine aldığı Ermenistan’ın Dağlık Karabağ ile Azerbaycan’ın yedi Rayonu’nu işgal etmesi üzerine BM Güvenlik konseyi, Nisan – Kasım 1993 tarihleri arasında aldığı dört kararla “Ermenistan ordusu işgal ettiği Azerbaycan topraklarından derhal, koşulsuz ve tam olarak çekilmelidir” uyarısı yaptı. Ancak Ermenistan bu kararlarının hiçbirini yerine getirmedi. İşte, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin Dağlık Karabağ ile ilgili kararları:

BMGK’nin 822 numaralı kararı, Kelbecer’in işgal edilmesinin ardından kabul edildi. Bölgede istikrar ve güvenliğin tehdit altında olduğu belirtilen kararda, Ermenistan ordusundan işgale son verilmesi talep edildi. BMGK, Ağdam’ın işgali üzerine de 853 numaralı kararı kabul etti. Bu kararda da tarafların ateşkes yapması, Ağdam dahil tüm bölgelerden Ermenistan güçlerinin çekilmesi istendi. Fuzuli, Cebrail ve Gubadlı illerinin işgalinin ardından kabul edilen 874 numaralı kararda taraflara ateşkes ve barış çağrısı yapıldı. 884 numaraları karar, Zengilan’ın işgali sonrasında alındı ve kararda Ermenistan güçlerinin işgal altındaki tüm topraklardan kayıtsız şartsız çıkması talep edildi. Bu kararda, Ermenistan güçlerinin daha önce kabul edilen 822, 853 ve 874 numaralı kararları da hayata geçirmesi istendi. Ermenistan ordusunun işgal ettiği topraklardan derhal, koşulsuz ve tam olarak çekilmesi talep edilen bu kararları ise Erivan yönetimi şimdiye kadar hiçe saydı.

  • *  *  *

Tam 30 yıl önce Eylül 1991 de yaptığım röportaj

İşte “Yılın Gazetecilik olayı” olarak sürmanşetten verdiğimiz, televizyonlarda da reklamı yapılan  24 Eylül 1991 gününün Hürriyet Gazetesi 1.ci sayfasında bir gün sonra başlayacak Röportajın anonsunda yazılanlar…

.  .  .

Yılın gazetecilik olayı

24 Eylül 1991 Salı

Hürriyet, Rusya Federasyonu Başkanı Boris Yeltsin’in bile, bir hafta süren güvenlik önlemlerinden sonra zorlukla girebildiği, Ermeni çetelerinin dehşet saçtığı Dağlık Karabağ’ı adım adım dolaştı…

  • Ermeni çeteleriyle Azeri Türkleri arasında iç savaşın başladığı günden bu yana, dünya basınında Karabağ’a giren ilk gazete Hürriyet oldu…

Karabağa girdik

  • Muammer Elveren, Azerbaycan’da Ermeni çetelerinin Azeri Türklerine yaşattığı dehşeti, Dağlık Karabağ’ı baştan sona gezerek yaşadı, gördü, dinledi…

Dünyadan saklanan bir iç savaş… ►Dağlık Karabağ’daki Ermeni ablukası… ►Namluların çevrildiği Azeri köyleri… ►Yakılan, yıkılan evler… Kurşunlanan, bombalanan Azeriler… ►Havada uçuşan roketler… Otomatik tüfek mermileri… ►Kurdukları barikatlarda kımıldayamayan Sovyet tankları.. ►Esirler… Yaralılar… Ölüler… Kaçırılan AzeriTürkleri… ►Ve dünyanın duyamadığı imdat çığlıkları…

Fotoğraf Altı

ARKADAŞIMIZ MUAMMER ELVEREN, DAĞLIK KARABAĞ’DA RUS PANZERİYLE DOLAŞABİLDİ

Dağlık Karabağ’da bir Azeri’nin Ermenilerin yoğun oldukları kentlerde rahat dolaşabilmesi mümkün değil. Azeri ve Ermeniler arasında etten bir duvar oluşturan Kızıl Ordu’ya bağlı askerler bile silahsız gezemiyor. Ermeni teröristler, Rus askerlerine de saldırıda bulunuyorlar. Muhabirimiz Muammer Elveren, tüm Dağlık Karabağ’ı, Rus zırhlı panzeriyle yaklaşık sekiz saatte geçebildi, panzerden her çıkısında, eline Kalaşnikof’u tutuşturdular.

. . .  

Azerbaycan ve Ermenistan arasında 2 Nisan 2016 Cumartesi günü başlayan şiddetli çatışmalar beni yıllar önce Eylül 1991 de Azeri-Ermeni savaşında Dağlık Karabağ’ın Ermenistan tarafından işgal edildiği günlere götürdü.

Peki, nedir bu Dağlık Karabağ meselesi? Gelin Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği- (S.S.C.B) döneminden kalma bu karmaşık meseleyi birde benden dinleyin… Çünkü o günlerde ‘Kaynayan Kafkaslar’ röportajı için Dağlık Karabağ’daydım.

Yıl, 1991 Eylül 24…

Sovyetler Birliği’ni oluşturan 15 Cumhuriyet’te bağımsızlık hareketlerinin olduğu yıllar. Azeri-Ermeni çatışmalarının sürdüğü Dağlık Karabağ’da ilan edilmemiş bir iç savaş vardı. Gün geçmiyordu ki ölü ve yaralı olmasın… Ermeni çeteciler Azeri köylerine otomatik silahlar, roketatar ve bombalarla saldırıyor Sovyet Kızıl Ordu askerleri ise Ermeni ablukası ve olaylar karsısında aciz ve seyirci kalıyordu.  Dağlık Karabağ’daki Ermeni kuşatması dünyadan saklanan bir iç savaş gibiydi. Namluların çevrildiği Azeri Türklerinin köyleri, yakılan, yıkılan evler, bombalanan, kurşunlanan Azerbaycan Türklerine yardıma gitmeyen, kurdukları barikatlarda kımıldayamayan Kızıl Ordu birlikleri ve Sovyet tankları. Esirler, Yaralılar, kaçırılıp rehin tutulan, öldürülen Azeri Türkleri ve dünyanın duyamadığı imdat çığlıkları…

Karabağ’a Kızıl Ordu Helikopteriyle nasıl gittim?

Hürriyet Gazetesi Moskova temsilcisi olarak Kremlin Sarayında ‘Halk Temsilcileri Kongresi’ toplantıları sırasında Dağlık Karabağ’ın Azerbaycan’lı Türklerin lideri Vakıf Caferov’la dost olmuştum. Ona her ‘Dağlık Karabağ’a gelmek istiyorum’ dediğimde ‘Başım üstünde yerin var ama yollar son derece tehlikeli. Ermeni çetecilerin saldırıları nedeniyle bölge Sovyet Kızıl Ordu Birliklerinin kontrolü altında, sorun çıkarabilirler.  Gelmen hemen hemen imkânsız’ diyordu.  Azerbaycan Halk Cephesi Bakü’de bağımsızlık hareketleri için kolları sıvamış Ebulfez Elçibey liderliğinde Azadlık Meydanında gösteriler yapmaya başlamıştı. Olayları izlemek için Moskova’dan Bakü’ye gittiğimde Dağlık Karabağ’a da gitmenin yollarını aramaya başladım. Kara yolu son derece tehlikeli olduğu için Helikopterle gitmek az da olsa güvenli yollardan biriydi, zira Ermeni çeteciler Dağlık Karabağ üzerinde uçan helikopterlere de ateş açıyorlardı. Sonunda Azeri bir arkadaşım vasıtasıyla Kızıl Ordu’nun bir Helikopterini genelde çatışma bölgelerinde kullandığımız özel yöntemlerle “ayarlayıp” Karabağ’ın Azeri kontrolünde olan dağın tepesindeki Şuşa kentine gittim.

 

98-D.KARABAG-3

Buraya nasıl geldin? Sen delirmişsin

Helikopterden iner inmez biraz yürüdükten sonra aralarında yüksek sesle Azerice konuşan 4-5 kişinin bir ağaç altında mangalda et pişirip yediklerini gördüm.  Yanlarına yaklaşıp  ‘Selamünaleyküm, ben Türk gazetecisiyim, Vakıf Caferov’a gitmek istiyorum yardımcı olabilir misiniz? diye sorunca önce şaşırdılar sonra sofralarına buyur ettiler. Şeker yerine bal katarak içtikleri çaydan ikram ettikten sonra birini Caferov’a haber vermek üzere gönderdiler. Beklerken hem onlarla sohbet ettim hemde bölgedeki durumla ilgili görüşlerini aldım. Yarım saat sonra Rusların limuzini olarak kabul edilen simsiyah bir Çayka resmi otobomobilin  yaklaştığını gördüm.  Durunca içinden çıkan  yetkili  beni Vakıf bey sizi götürmek için gönderdi deyince oradakilerle vedalaşıp arabayla Şuşa Kenti’nin merkezindeki Hükümet Konağı’a gittik. Vakıf Caferov  kapıda bekliyordu… Kucaklaştık… Şaşırmıştı önce  ‘Nasıl gelebildin, sen delirmişsin’ diyebildi. Beni ağırlamak için ne yapacağını bilemiyordu. Bense bölgeyi bir an önce gezmek, olup bitenleri gözlerimle görüp yazıp fotoğraflamak istiyordum.  Caferov‘la bölgedeki durumu uzun uzun konuştuk. Bana hangi bölgelerin tehlikeli , hangi yollarla gidileceği konusunda bilgiler verdi ve mutlaka Rus birliklerinin olduğu yerlerde komutanlardan izin alarak bölgeyi dolaşmam gerektiği konusunda uyardı. Maalesef değerli Dostum Vakıf Caferov ben döndükten bir ay kadar sonra  Kasım 1991 de Ermeni çetecilerin ateş açıp düşürdüğü  içinde Azeri ve Rus yetkililerin olduğu bir Helikopterde yaşamını yitirdi.

6-SOVYET DONEMI- KREMLIN VAKIF CAFEROV

KREMLİN’DE SOVYETLER BİRLİĞİNİ OLUŞTURAN 15 CUMHUIRİYETTEN GELEN  HALK TEMSİLCİLERİ TOPLANTISI ARASI, AZERBAYCAN HALK TEMSİLCİLERİNDEN DAĞLIK KARABAĞ LİDERİ VAKIF CAFEROV, PROFESÖR ELDAR SELAYEF VE KAFAKSYA ÖTESİ MÜSLÜMANLARI DİNİ LİDERİ  ALLAHŞÜKÜR PAŞAZADE İLE.

.   .   .

Dünya basınında ilk kez, Hürriyet objektifi Dağlık Karabağ’da…

Yıllar önceki Ermeni mezalimi, şu sıralar hemen kuzeyimizdeki komşumuzda tekrarlanıyor. Türk köylerini basan ve roketatarlarla yakan Ermeni çeteciler, yaşlı çocuk bakmaksızın cinayetlerini sürdürüyorlar. Ermeni çetecilerin yakıp yıktıkları İmaret Kervent Köyü’ne giren Hürriyet muhabiri, “Onlara ne yaptık? Her şeyimizi, anamızı bile yaktılar” diye dövünen insanlarla karşılaştı. 85 yaşındaki Zeynep Aliyeva, evdeki eşyalarıyla kül olmuştu.

. . .

Karabağ adeta bir savaş alanı

Dağlık Karabağ adeta bir savaş alanı gibiydi. Her şehrin ve köyün giriş çıkışını Sovyet askerleri tutmuş giriş  ve çıkışlar ancak izinle ya otomatik silahlı bir Sovyet askeri ve aracıyla, ya da Sovyet Gizli Servisi KGB veya milis kuvvetlerinden silahlı birisiyle gerçekleşebiliyordu. Bölge tam bir abluka altındaydı. Köylüler topladıkları mahsulü Azeri iseler sadece Azeri köylerinin bulunduğu yollardan, Ermeni ise Ermeni yerleşim bölgelerinden geçirerek pazara ulaştırabiliyordu. Dağlık Karabağ‘daki en büyük Azeri şehri Şuşa. Bu kentin yakınında çok küçük bir Ermeni köyü var. Dağlık Karabağ‘ın öteki önemli kentleri arasında, Azerilerin eski adıyla Hankendi dediği başkent Stepanakert geliyor, diğer kentler Martuni, Askeran, Mardakert ve Hadrut. Saydığımız bu kentlerde Ermeniler çoğunlukta, Azeriler ise nüfusun yarısından biraz daha az. Aslında Dağlık Karabağ‘da eskiden Azeriler egemendi. Ama gerek Stalin döneminde, gerek daha sonraki dönemlerde izlenen sinsi politikalarla gerçekleştirilen nüfus transferleri ile Ermeniler kentlerde çoğunluğu ele geçirdiler. Ancak bu Ermeni kentlerinin çevresindeki kırsal bölgelerde çok sayıda Azeri köyü var. Bu köyler devamlı ateş hattındalar ve her an Ermeni çetelerinin saldırısıyla karşı karşıya kalıyorlar. Ermeni çetelerinin bu saldırıları nedeniyle Sovyet Kızıl Ordusundan her bölgeye ayrı bir birlik gönderilmiş. Her biri yaklaşık üç yüz askerle donatılan bu birlikler bulundukları bölgenin şehir ve köylerinden sorumlu. En küçük yerleşim bölgesinin girişine bile barikatlar kuran Sovyet ordusuna ait askerler Azeri Türkleri ile Ermeniler arasında tampon oluşturuyorlar.

Dehşeti gözlerimle gördüm

Rusya Federasyonu Başkanı Boris Yeltsin‘in bile, bir hafta süren güvenlik tarama ve önlemlerinden sonra zorlukla girebildiği, Ermeni çetelerinin dehşet saçtığı Dağlık Karabağ‘ı adım adım dolaşmıştım. Ermeni çeteleriyle Azeri Türkleri arasında iç savaşın yaşandığı o günlerde dünya basınından Karabağ‘a giren ilk gazeteciydim. Azerbaycan’da Ermeni çetelerinin Azeri Türklerine yaşattığı dehşeti Dağlık Karabağ‘ı baştan sona gezerek yaşadım, dünyanın sağır olduğu çığlığı duydum, kör olduğu dehşeti gözlerimle gördüm. Ermeni çetecilerin terör havası estirdiği Azeri Türk köyleri tam bir panik içindeydi. Evleri yakılan, kurşunlanan çaresiz insanlar, dünyaya seslerini duyuramamaktan yakınıyorlardı. Türk köylerini basan ve yakıp yıkan Ermeni çeteciler yaşlı çocuk bakmaksızın cinayetlerini sürdürüyorlardı.

 

Kızıl Ordu Panzeriyle 7 saat 40 dakika

Azeri-Ermeni çatışmasının sürdüğü Dağlık Karabağ’ın geçit vermez ‘Küçük Kafkaslar’ denilen en ücra köşelerine Sovyet Kızıl Ordu birliklerinin Panzeriyle tam 7 saat 40 dakikada ulaşıp Ermeni çetecilerinin içinde yaşayanlarla birlikte ateşe verdikleri evlerin olduğu köylere gittim… Azeri Türkleri ağlıyordu… Azeri Türkleri yardım istiyordu.  İnsanlar çaresizlik içinde yardım bekliyor, Dağlık Karabağ’daki 120 bin Ermeni, Ermenistan’dan sızan terör çeteleriyle 58 bin Azeri’ye dehşet yaşatıyor, ölüm kusturuyordu.  Bütün bunları Hürriyet gazetesinin 24 ve 25 Eylül 1991 günleri tam sayfa olarak ‘Yılın Gazetecilik olayı, Karabağ’a girdik’ ve ‘İşte Kafkasya’nın Beyrut’u. Dünyanın sağır olduğu çığlığı duyduk, kör olduğu dehşeti gördük’ manşetleriyle tam sayfa verdikten sonra röportajı iç sayfalarda her gün tam sayfa olmak üzere bir hafta yayınlamıştık.

. . . 

Dünya basınında ilk kez,

Hürriyet objektifi Dağlık Karabağ’da

Dünyanın sağır olduğu çığlığı duyduk, kör olduğu dehşeti gördük

  • Muammer Elveren, Dağlık Karabağ’ in geçit vermez, Küçük Kafkaslar denilen en ücra köşelerindeki köylere gitti… Ermeni çetelerinin saldırdığı Azeri köyü İmaret Kervent’e, panzerle tam 7 saat 40 dakikada ulaştı…
  • Azeri Türkleri ağlıyordu… Azeri Türkleri yardım istiyordu… 88 yasındaki Zeynep Aliyeva’nın birkaç gün önce öldürüldüğü köyde, evlerin hemen hepsi yakılmış, yıkılmıştı. İnsanlar çaresizlik içinde anlaşma bekliyordu…
  • Dağlık Karabağ’da, 120 bin Ermeni, terör çeteleriyle 58 bin Azeri’ye dehşet yaşatıyor, ölüm kusuyordu. Kafkasya’nın Beyrut’undan dünya habersizdi. İşte size dünyaya kapalı Dağlık Karabağ’dan kara tablolar…

. . . 

Fotoğraf altları

ŞUŞA’NIN TEK OTELİ

Muammer Elveren. Dağlık Karabağ’ın Azeriler elindeki Şuşa’daki tek oteli ‘Hotel Karabağ’ın önünde

GİRİŞ- ÇIKIŞLARDA SOVYET BARİKATLARI

Ermeni çetelerin saldırıları nedeniyle Sovyet ordusundan her bölgeye ayrı bir birlik gönderilmiş. Her biri yaklaşık üç yüz askerle donatılan bu birlikler, bulundukları bölgenin şehir ve köylerinden sorumlu. En küçük yerleşim bölgesinin girişine bile barikatlar kuran Sovyet ordusuna ait bu askerler Azeri Türkleri ile Ermeniler arasında bir “Tampon” oluşturuyorlar.  Fotoğraf, Dağlık Karabağ’ın başkenti Stepanakert’in eski adıyla “Han” Kenti’nin girişindeki Kızıl Ordu barikatlarını görüntülüyor

ZULÜM GÖZYAŞLARI

Arkadaşımızın gittiği İmaret Kervent köyünde Ermeni çeteciler beş evi tamamen yakmıştı. Evsiz kalan Azeri kadınının yürek parçalayan feryatları yapılan zulmü dünyaya haykırıyor gibiydi.

. . .

85 Yaşındaki Zeynep Eliveya Ana’yı eviyle birlikte yaktılar

Dağlık Karabağ‘ın geçit vermez Küçük Kafkaslar denilen en ücra köşelerindeki köylere gittim. Ermeni çetelerinin saldırdığı etrafı dağlarla çevrili en uçtaki Azeri köyü İmaret Kervent‘e kadar ulaşabildim. Azeri Türkleri ağlıyordu. Azeri Türkleri yardım istiyordu. Evlerin hemen hepsi yakılmış, yıkılmış insanlar çaresizlik içinde bekleşiyordu. Orada dünyanın sağır olduğu çığlığı duydum, kör olduğu dehşeti gördüm. Kafkasya’nın kanayan bu bölgesinden dünya habersizdi. Ermeni çetecileri, köydeki beş evi Bomba ve Roket atar ateşine tutmuş, evlerin birinden dışarı çıkamayan 85 yaşındaki Zeynep Aliyeva, evdeki eşyalarla birlikle kömür olmuştu. Sovyet askerleri, saatlerce süren saldırıya karışmamış, sadece havaya uyarı ateşinde bulunmuştu. Roketatarlarla yerle bir olmuş bir evin önündeki Azeri kadın, evinin önünde ağlıyor ve “hiçbir şeyim kalmadı, ben onlara ne yaptım… mahvoldum… mahvoldum” diye haykırıyor ve bana dönüp ağlarken  yarı Azerice yarı Türkçe anlatmaya çalışarak şöyle konuşuyordu.

 

Evlerimizi yandırıplar, uşaklarımızı kırarlar

“Sizi göz yaşları ilə salamlayırıq (Sizi gözyaşlarıyla karşılıyoruz), evlerimizi yandırıplar (yakıyorlar)… Ermeniler Anamızı yandırıplar, uşaqlarımızı öldürürlər (çocuklarımızı öldürüyorlar)… Her türlü silahla silahlanıplar, bizim ne silahımız var ne bir şey… Biz onlara gülle atmırık (kurşun sıkmıyoruz)  Onlar bizi kırıplar… Hayış eylerik (Rica ediyoruz) bütün dünya halkları bize kömek eylesin (yardım etsin)... Bütün milletlere hayış eyleriz, bize yardım ellerini uzatsınlar… Birleşmiş Milletler’den hayiş eyleriz, bize yardımı esirgemesinler. Buradaki cemaatin adına Birleşmiş Milletlere müracaat eyleyin, bize kömek  eylesinler. Biz çetin vaziyette kalmışık… Her gün üzerimize ateş açıp evlerimizi yandırıplar… Gidip bakabilersiniz … Şekil (fotoğraf) çekebilersiniz… Koy dünya halkları bilsin bizim çektiğimizi. Koy, gözyaşlarımızı görsünler. Ermenilere Amerika ve Fransa kömek eyliyor, bize kimse  etmir. Türkiye prezidentinden (Cumhurbaşkanından), hepimiz adına hayiş eyleriz bize kömek eylesin… Ermeni çetecilere Erivan’dan silah geliyor, Rus askerlerini rehine alıp silahlarına el koyuplar, silah depolarını basıp silahları alırlar, bizimse kimsemiz yok silahsızız. Bizim ordumuzda yoktur bizi koruyacak, bizi ancak dışardan kömek kurtarabilir. Bize ateş açanlardan biri şu otuz kırk metre ilerdeki evdedir, adı Hanut’tur. Cevan (genç) oğlandır, Avtomatla (otomatik tüfek) attılar, mitralyotla (mitralyöz) attılar… Roket atlılar. Önce bir roket attılar sonra bağırdılar  eğer  çıkmazsanız hepinizi yakacağik  dediler… Biz de kaçıp çıktık, sonra gelip evi yandırdılar. Biz içerde oturmuş çörek (yemek) yiyorduk. ilk roketi attılar. Onlarla biz hepimiz anadan olanda beraber büyümüşük. Onlarla dostluğumuz sonra bozuluptur. Evvelden soruşurduk da onunla sizin tarafa hayvan geldi mi gelmedi mi diye, indi (şimdi) de bize ateş açıyorlar”

Evet… Ellerim titreye titreye, her şeyini yitirmiş bu insanların çığlıkları arasında söylediklerini not alıp (ses kayıt cihazı) teype kaydederken bir taraftanda o anları fotoğraflıyordum.

3-SOVYETLER DONEMI-DAGLIK KARABAG-1

Sovyet Komünist Partisi kontrolü kaybetti

O yıllarda daha dağılmamış olan ve 15 Cumhuriyet’ten oluşan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (S.S.C.B) iki Cumhuriyeti olan Azerbaycan ve Ermenistan Dağlık Karabağ’da çatışmalara başlamıştı.  Sovyetler Birliği Devlet Başkanı ve Komünist Partisi Genel Sekreteri Mihail Gorbaçov 1987 yılı Ocak ayında ‘Glasnost-Açıklık’, Kasım ayında da ‘Perestroika-Yeniden yapılanma’ olarak adlandırdığı reformları uygulamaya sokmuştu. Amacı Komünist parti iktidarının baskıcı sistemini yumuşatmak, demokratik bazı uygulamaları hayata geçirmek ve ülkede ekonomik merkeziyetçiliği ortadan kaldırmaktı. Ekonomik yapıda yapılacak radikal değişiklerle de ülke ekonomisini canlandırıp dinamizm kazandıracaktı. Ancak bu reformlar önce ‘Sovyetler Birliği Komünist Partisi’ iktidarının ülkeyi oluşturan 15 Cumhuriyet üzerindeki kontrolünü kaybetmesini ardından da bağımsızlık hareketleriyle Sovyetler Birliği‘nin dağılıp 15 ayrı bağımsız ülke olmasını beraberinde getirdi.

Ermenistan’ın Dağlık Karabağ’ı ilhak girişimi

Sovyet Cumhuriyetleri’nde bağımsızlık hareketleri başlayınca, 1 Aralık 1989 da ‘Ermenistan Yüksek Sovyet’i Dağlık Karabağ’ı Ermenistan’la birleştirme kararı aldı ve bu oluşuma “Birleşik Ermeni Cumhuriyeti” adını verdi. Oysa ‘Ermenistan Yüksek Sovyet’i tüm Cumhuriyetlerden oluşan 2.250 üyeli ‘Sovyetler Birliği Halk Temsilcileri Kongre’ si tarafından seçilen en yüksek ve sürekli yasama organı olan  ‘S.S.C.B. Yüksek Sovyet’i kararlarına uymak zorundaydı. Ancak Ermenistan ‘S.S.C.B Cumhuriyetlerinden biri başka bir Cumhuriyet’in toprağını ilhak edemez’ şeklindeki Sovyetler Birliği Anayasanın 78.ci maddesini çiğniyor ve ‘ilhak etme suçu’ işliyordu.

KREMLIN--21

 

Dağlık Karabağ’ın ilhakı Sovyet Anayasasına aykırı

Moskova buna çok sert şekilde cevap vererek tepki gösterdi ve ‘Azerbaycan toprağı olan Dağlık Karabağ’ın ilhak edilemeyeceğini’ açıkladı. Fakat Sovyetler Birliği’nin bir Cumhuriyeti olduğu halde ‘Ermenistan Yüksek Sovyet’i, 9 Ocak 1990 günü aldığı bir başka kararla Dağlık Karabağ’ın 1990 ekonomik Planını Ermenistan Cumhuriyeti Ekonomik planıyla birleştirdi. Bu karadan bir gün sonra 10 Ocak 1990 da Moskova’da ‘S.S.C.B’nin Yönetim Organı ‘Yüksek Sovyet Prezidyumu’ olağan üstü toplanarak Dağlık Karabağ’ın Ermenistan’a bağlanamayacağını bunun ‘Sovyetler Birliği Anayasasına aykırı olduğunu’ bir kaz daha ilan etti.   Yüksek Sovyet Prezidyumu bu kararı toplantıya katılan Sovyetler Birliği’ne bağlı bütün Cumhuriyetlerin Prezidyum Başkanları, Yüksek Sovyet Sürekli Komisyon Başkanları, Milliyetler Meclisi Başkanı, Birlik Meclisi Başkanı ve Kamu Denetim Komitesi Başkanından oluşan üyelerin oylarıyla aldı.

1-SOVYETLER DONEMI-DAGLIK KARABAG

Prezidyum ‘Dağlık Karabağ Azerbaycan toprağıdır, değiştirilemez’

Prezidyum ‘un bu kararından sonra 21 Şubat 1990 da ‘S.S.C.B Yüksek Sovyeti de bir kez daha ‘Olağan üstü’ toplanarak ‘Dağlık Karabağ’ın Azerbaycan toprağı olduğu, bunun değiştirilemez olduğu’ kararını aldı ve bunu Sovyetler Birliği’ni oluşturan 15 Cumhuriyete bildirdi.  Bütün bu kararlara rağmen Dağlık Karabağ Ermenileri göçler nedeniyle Azerbaycan Türklerinin Ermeni nüfusun yarısının altına düşmesini de fırsat bilerek 10 Aralık 1991’de düzenledikleri bir Referandumda Azerbaycan’dan ayrılma yönünde oy kullandı.  Azeri nüfusun boykot ettiği referandum sonrası Dağlık Karabağ Ermenileri ‘tek taraflı bağımsızlık’ ilan etti.  Ancak bu bağımsızlık girişimi hem Moskova’daki merkezi Sovyetler Birliği yönetimi hem de uluslararası toplum tarafından tanınmadı. Zira Ermenistan Cumhuriyeti işbirliğiyle Dağlık Karabağ Ermenilerinin ‘oldu-bitti ‘ye getirmek istediği bu bağımsızlık ilanı da hem Sovyet Anayasasına hem de 5 Temmuz 1921 de S.S.C.B Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin aldığı ‘Dağlık Karabağ, Azerbaycan toprakları içinde olması nedeniyle Azerbaycan’a aittir’ kararına aykırıydı.

 

Ermeniler kararlara uymayınca Kızıl ordu devreye girdi

Ancak Ermeniler bu kararlara uymayınca Moskova iki halk arasında çatışmaları önlemek üzere bölgeye Kızıl Ordu’dan askeri birlikler yollamak zorunda kaldı. Böyle olunca da Dağlık Karabağ’daki yerleşim birimleri gayri resmi bölünmüş, Azerilerin çoğunlukta olduğu bölgelerle birlikte Şuşa Azeri Türklerinin Başkenti, Ermenilerin yaşadığı bölgelerle (Hankendi) Stepanakert Ermenilerin Başkenti olmuştu.  Dağlık Karabağ Ermenilerine başta Lübnan olmak üzere bütün dünyadaki Ermeni topluluklarından militan ve silah desteği gelmeye başlamış ve Azeri yerleşim birimlerine yapılan saldırıları Rus askerleri bile önleyemez olmuştu.

KARABAGDA YAKALANAN SILAHLAR

Karabağ’a silah sevkiyatı Beyrut üzerinden

Fransa’da 21 Ocak 1990 günü yayınlanan ‘Le journal de Dimanche’ gazetesi Erivan muhabiri Claude-Marie Vadrot imzasıyla verdiği korkunç bir gerçeği ortaya çıkaran haberde “Önceki gün sabah dörde doğru Beyrut’tan (Lübnan) gelen uçaklar Erivan’a ağır silahlar, makinalı tüfekler,  havan topları ve roketatarlarla dolu sandıklar getirdi.  Erivan Havalimanında görevli Ermeni Gümrükçülerin de yardımıyla indirilen bu silahların sevkiyatına Eylül ayında başlanmıştı… O gece ve daha önce gelen bu tür uçak seferlerinde birkaç yüz Lübnanlı Ermeni vizesiz olarak Ermenistan Cumhuriyeti’ne girdi.  Ermeni çetecilerin başına geçen Beyrut ve Şam’dan gelen bu militanların bazıları Lübnan’daki terörist çevrelerce tanınmış kişilerdi, bunların bir kısmı Erivan’dan hudutlara bir kısmı da Dağlık Karabağ’a gönderildi” bilgileri yer alıyordu.

Ve Dağlık Karabağ’da Hocalı katliamı

İşte başta Lübnan olmak üzere dünyanın birçok ülkesinden gelen Ermeni çetecileri ile Sovyet Kızıl Ordu birliklerinin çoğu zaman rüşvetle destek verdiği Ermenistan silahlı güçleri Dağlık Karabağ’da hunharca bir katliam gerçekleştiriyordu. Hocalı Katliamı… 1992 yılı 25 Şubat’ı 26 Şubat’a bağlayan gece Hocalı kentine saldıran bu gözü dönmüş milisler genç, yaşlı, çoluk, çocuk demeden resmi verilere göre 83 çocuk, 106 kadın ve 70’den fazla yaşlının aralarında olduğu toplam 613 kişiyi işkenceye varan yönetmelerle acımasızca katlettiler. Cesetler üzerinde yapılan incelemelerde birçoğunun yakılmış olduğu, panzerle üzerlerinden geçildiği, hamile kadın ve çocukların bile bu vahşete maruz kaldığı belirlenmişti. Ardından da Dağlık Karabağ Ermeniler tarafından işgal etmişti. 

. . . 

ERMENİSTAN AZERBAYCAN TOPRAKLARINI DÜNYANIN GÖZÜ ÖNÜNDE KATLİAMLA İŞGAL ETTİ

Ermenistan, ‘Sovyetler Birliği Anayasası’ ve ‘Komünist Partisi Merkez Komitesi’ kararlarına göre, Azerbaycan toprakları olan Dağlık Karabağ‘ın bir çok kentini ilhak etti. 1991’de Hankendi, 1992’de Hocalı ve Şuşa’yı daha sonra Laçin, Hocavend, Kelbecer ve Ağdere’yi ardından 1993’te Ağdam, Cebrayil, Fuzuli, Gubadlı ve Zengilan’ı işgal etti.

Bu işgalin sonunda  Yüzölçümü 4.424,11 kilometrekare olan Dağlık Karabağ, Ermenilerin İşgal ettiği 7 bin kilometrelik Laçin, Ağdam, Fuzuli, Cebrail, Gubadlı, Zengilan ve Kelbecer’den oluşan Azerbaycan bölgeleriyle Toplam 11.458,38 km2 oldu. Ancak Ermeniler işgal ettikleri bu bölgeden göç eden 1 milyona yakın resmi rakamlar 600 binin üzerinde) Azerbaycan vatandaşı yerini işgal ordusu askerleriyle doldurdular. Ermenistan, böylece  Azerbaycan topraklarının yüzde 20’sini işgal ettiği ve bir milyona yakın insanı yaşadıkları bölgeleri terk etmek zorunda bıraktığı halde 1992 de kurulan,‘Rusya, Fransa ile Amerika’nın eş başkanlığını yaptığı ‘Minsk Grubu’ elle tutulur bir netice elde edemedi.

Oysa Ermenistan’ın oldubitti’ ye‘ getirmek istediği bu işgal yukarıda da belirttiğim gibi ‘Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği-S.S.C.B’ Anayasası’na aykırıydı. 21 Şubat 1990 da ‘S.S.C.B Yüksek Sovyeti’ yaptığı ‘Olağan üstü’ toplantıda ‘Dağlık Karabağ Azerbaycan toprağıdır, bu değiştirilemez’ kararını almıştı. Hem bu karar hemde 5 Temmuz 1921 de ‘S.S.C.B Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin aldığı “Dağlık Karabağ, Azerbaycan toprakları içinde olması nedeniyle Azerbaycan’a aittir’ kararına aykırıdır.

 

 

24 yıl sonra… Nisan 2016

BAKANLAR TOKALAŞTI-2 

 

Ermenistan işgali altındaki Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ bölgesinde Nisan 2016 da yani 24 yıl sonra yeniden başlayan çatışmalarda Azerbaycan ordusu, 2-5 Nisan tarihleri arasında Ağdere, Terter, Ağdam, Hocavend ve Fuzuli bölgelerinde Ermenilerin işgalindeki bazı stratejik tepeleri ve yerleşim merkezlerini geri aldı. Ermenilerin işgali altında olan ve Azerbaycan’ın Goranboy ve Naftalan kentleri için tehlike oluşturan Talış köyü etrafındaki en yüksek tepeye Azerbaycan bayrağı dikildi. Azerbaycan Savunma Bakanlığı çatışmalarda 31 Azerbaycan askeri şehit olduğu, 240 Ermenistan askerinin hayatını kaybettiğini ve 12 zırhlı araç imha edildiğini duyurdu. Azerbaycan ve Ermenistan, 5 Nisan 2016 salı günü Rusya arabuluculuğunda ateşkes ilan etti.  Putin, taraflara hemen ateşi kesmeleri çağrısı yaparken bölgede daha fazla kan akıtılmaması için itidal çağrısı yaparken İran, “çatışmaları derhal durdurun” çağrısında bulundu. Fransa Cumhurbaşkanı François Hollande ise Dağlık Karabağ’daki çatışmaları “derin bir üzüntüyle” karşıladığını açıkladı.

 

Armenia's Foreign Minister Nalbandian shakes hands with his counterpart from Azerbaijan Mammadyarov at a session of the Council of Foreign Ministers of the CIS in Moscow, Russia

Azerbaycan ve Ermeni Bakanlar Tokalaştı ama…

Ermenistan Cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan, Dağlık Karabağ’da çatışmaların “geniş çaplı sıcak savaş da dâhil olmak üzere, daha önceden öngörülemeyen ve geri dönüşü olmayan sonuçlara” yol açabileceğini söyledi. Moskova’da düzenlenen ‘Bağımsız Devletler Topluluğu Dış işleri Bakanları Konseyi‘nin toplantısına katılan Azerbaycan Dışişleri Bakanı Elmar Memmedyarov ile Ermenistan Dışişleri Bakanı Edward Nalbandyan‘ın tokalaşması barış umutlarını arttırdı. Taraflar, çatışma bölgesinde kalan askerlerin cansız bedenlerinin alınması konusunda anlaştı…

Peki, 24 yıl sonra bu çatışmalar neden patlak verdi?

Teorilerden biri ‘Azerbaycan petrol gelirleriyle ordusunu güçlendirdi ve işgal edilmiş topraklarını geri alabilecek güce kavuştu’ şeklinde. Diğer teori ise Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Projesi. Bu proje Azerbaycan’ın Hazar Denizi’nde üretilen doğal gazını önce Türkiye’ye, ardından Avrupa’ya taşıyor. Kafkaslar ve Hazar’daki zengin rezervi AB’ye taşıyacak bu projeye göre Hazar’dan Türkiye’ye 2018’e kadar fazladan yılda 16 milyar metreküp, 2026’ya kadar ise 31 milyar metreküp doğal gaz akacak. Bunun 6 milyarı Türkiye’ye, diğeri AB’ye gidecek. Kafkaslardaki bu projesi öncesi içerde terör, Azerbaycan’da Karabağ sorunu hortlatıldı.

Evet… Dağlık Karabağ hikâyesi böyle…

Bu yazıyı Hürriyet’ten okumak isterseniz İnternet linki

http://www.hurriyet.com.tr/nedir-bu-daglik-karabag-meselesi-birde-benden-dinleyin-36642034

.  .  .

Savaş muhabirlerinin zaferi

SEDAT Simavi Vakfı Gazetecilik Ödülü’nü, bu yıl bölgemizde bütün şiddeti ile süren; savaş, kargaşa ve dramatik değişimleri izleyen pek çok Türk gazetecisinin en başarılılarından biri olan, Muammer Elveren bir başka genç meslektaşı ile paylaştı. Arkadaşımız Muammer Elveren, en kanlı çatışmaların başladığı bir dönemde. Dağlık Karabağ bölgesine ilk girmeyi başardığı için ödüllendirildi.

GEREKÇE

Jüri, tüm engellere ve tehlikeli koşullara rağmen, Dağlık Karabağ bölgesine girmesi ve Hürriyet Gazetesinde yayınlanan röportaj, fotoğraf ve haberlerdeki başarısı nedeniyle Muammer Elveren’i Ödüle layık gördü.

———–

Muammer Elveren, Sovyet vatandaşlarının girişi bile özel izne bağlanan, gazetecilerin girişi kesinlikle yasaklanan, can güvenliği bulunmayan Dağlık Karabağ’a nasıl girdiğini, bu tehlikeli ve zor işi nasıl başardığını şöyle anlatıyor;

“Oraya gidebilmek için, daha önce yaptığım çeşitli giri­şimlerim sonuçsuz kalmıştı. 1989’da, Moskova’da Azeri Türklerinin lideri Caferov’u ta­nıdım. Bana, ‘Başımızın üstün­de yerin var. Ancak, orası son derece tehlikelidir. Bizim orada, dünyanın bilmediği, bir iç savaş var’ demişti.

“Sovyetlerde gerçekleştiri­len ve dünyayı sarsan üç gün­lük darbeden sonra Dağlık Ka­rabağ’a gitmek için ilişkiler kurdum. Hazırlığımı tamamla­dım. Gideceğimi evime bile söylemedim. Anlaştığımız böl­geye gittim. Beni bir helikopte­re bindirip, tek Azeri kenti olan, Şuşa’daki bir dağın başı­na bırakıp, gittiler!

“Çobanlarla haber saldığım Caferov, bir araba gönderip be­ni aldırdı. Bana ilk sorusu, ‘Na­sıl geri döneceksin? olunca, çok şaşırmıştım. Bölgenin en küçük köyü bile, Sovyet askerinin ab­lukası altındaydı. Giriş çıkışlar kontrol altında yapılıyor, çatışmalar sürüyordu. Hemen işe koyuldum. Sekiz gün boyunca çatışmaları izledim. Köylere gittim. Tehlikeli anlar yaşadım. Yazı ve fotoğraflarımı tamamladım. Dostum Caforov’un yardımıyla, gene helikopterle bölge dışına çıkarıldım.”

Muammer Elveren, meslek yaşamının 23 üncü yılında gelen, bu ilk ödülle çok mutlu… Ama bu mutluluğu gölgeleyen bir üzüntüsü var. Çünkü geçenlerde, röportajı hazırlamasında en büyük yardımı gördüğü, Azeri Türklerinin lideri Caferov’u kaybetmiş…

MUAMMER ELVEREN…

1948’de, Mardin’de doğdu. İstanbul Yüksek Gazetecilik Okulundan mezun oldu. 1968’de gazeteciliğe başladı. Halen, Hürriyet Gazetesi’nde çalışıyor. Yurt dışında çeşitli ülkelerde çalışan Elveren, AB, NATO, Avrupa Konseyi, Avrupa Parlamentosu ve OECD gibi uluslararası kuruluşlarda akredite gazeteci. Elveren, evli ve bir çocuklu.

ÖDÜL GETİREN DAĞLIK KARABAĞ RÖPORTAJI

Sovyetler Birliği döneminde akredite olduğum Moskova’da 15 Cumhuriyet’ten Kremlin’e gelen Halk Temsilcilerinden Dağlık Karabağ’ın Azeri Lideri Vakıf Caferov ile dost olmuştum. O yıllarda Dağlık Karabağ Azerbaycan’ın Otonom bölgesiydi. Kızıl Ordu’nun yardımıyla Ermeni çeteciler yoğun saldırılarla köyleri yakıp yıkıyor, genç yaşlı demeden önlerine gelenleri öldürüyordu. Dağlık Karabağ’a giriş çıkışlar yasaktı. Liderler bile Kızıl ordunun eskortu eşliğinde bölgeye girebiliyordu. Tüm tehlikelerine rağmen askeri bir helikopterle Karabağ’a ulaştım. Vakıf Caferov’la buluştum çatışmaların sürdüğü tüm köy ve beldelere zırhlı askeri Panzerle gittim. Dağların arasından geçtiğimiz yollar ateş altında olduğu için Panzerden her çıkışımda çift şarjörlü bir Kalaşnikofu “Çatışma çıkarsa bulunsun” diyerek elime tutuşturuyorlardı. Haaa bu Kızıl orduya ait panzere nasıl binebildin diye sorarsanız, o yıllarda Kızıl ordunun Dağlık Karabağ’daki bazı komutanları giriş çıkışların kendi kontrollerinde olduğu bölgelerde Panzer ve Tankları hem Azerilere hem de Ermenilere para karşılığı yani rüşvet alarak veriyordu ve bu uluslararası basında da ayyuka çıkmıştı. Dağlık Karabağ’dan döndükten sonra Hürriyet’te yayınlanan Röportaj Gazeteciler Cemiyeti Ödülü ve Sedat Simavi Ödülü’ne layık görüldü. Sedat Simavi Ödülünü aldığım gece Dağlık Karabağ lideri dostum Vakıf Caferov ile Azerbaycan temsilcilerinin olduğu Helikopteri Ermeni çetecilerin düşürdüğünü ve içindekilerin tümünün yaşamını yitirdiklerini öğrenince şok oluştum.

. . .

07 EKİM 2019 da DURUM

Dağlık Karabağ’da bu kez ‘nokta-ünlem’ krizi: Moskova yine devrede

Ermeni işgali altındaki Azerbaycan  toprağı olan Dağlık Karabağ konusunda bitmeyen siyasi gerginlik son günlerde yeniden alevlendi. Taraflar birbirlerini ateşkesi ihlal etmekle suçladı. İki ülke liderlerinden sert açıklamalar geldi. Moskova’nın Erivan’a yaptığı uyarıya ise Ermenistan Dışişleri tepki gösterdi. 
Kommersant gazetesinin haberine göre, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’ın “Karabağ Ermenistan’dır, nokta” şeklindeki açıklamasına, “Karabağ Azerbaycan’dır, ünlem” şeklinde yanıt verdi.
Ermenistan Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Anna Nagdalyan, Azerbaycan ile Ermenistan arasında yaşanan son çatışmalarda bir Ermeni askerinin hayatını kaybettiğini, üç Ermeni askerinin yaralandığını duyurdu. Nagdalyan, Bakü’ye “provokasyonlardan kaçınma” uyarısı yaptı. 
Azerbaycan Savunma Bakanlığı ise, 4-5 Ekim tarihleri arasında Ermenistan ordusunun 24 saat içinde 20 kez ateşkes ihlali yaptığını, bundan birkaç gün önce ise çatışma bölgsinde bir Azerbaycan askerinin öldürüldüğünü açıkladı. 
İki ülke arasındaki kriz, Ermenistan Başbakanı Nikola Paşinyan’ın Dağlık Karabağ’ın Hankendi kentine 5 Ağustosta yaptığı ziyaretin ardından başladı. Paşinyan’ın “Karabağ Ermenistan’dır, nokta” açıklaması, Azerbaycan’ın sert tepkisine neden oldu.
Paşinyan, New York’ta 74’üncü BM Genel Kurulundaki konuşmasında da Azerbaycan’ı Dağlık Karadağ krizinin çözümüne yönelik adım atmamakla suçladı.
Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un Paşinyan’a yönelik eleştirisine ise Ermenistan Dışişleri, “Arabulucular tek taraflı değerlendirmelerden kaçınmalı” şeklinde tepki gösterdi.

DAĞLIK KARABAĞ SORUNU 
Dağlık Karabağ, hukuken Azerbaycan sınırları içerisinde yer alıyor ancak fiilen Ermenistan tarafından işgal altında bulunuyor. 
Sovyetler Birliği’nin 1991’de dağılmasının ardından Güney Kafkasya cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarını kazanmasıyla bölgede iki bağımsız devlet arasında kanlı bir savaş başladı. Ermenistan bu süreçte Dağlık Karabağ ve çevresi dahil olmak üzere Azerbaycan topraklarının yüzde 20’lik bölümünü işgal etti. Rusya ara buluculuğuyla 1994’te ateşkes ilan edilmiş olsa da gerginlik bugüne kadar sürdü. Bazı dönemlerde ateşkesin bozulduğu ve yerel çatışmaların yaşandığı bölge, Kafkasya’nın kriz sahalarından birisi haline geldi. Öte yandan, eş başkanlığını Rusya, Fransa ve ABD’nin yürüttüğü AGİT Minsk Grubu da birçok girişimde bulunmasına rağmen Dağlık Karabağ sorununun çözümüne yönelik somut neticeler elde edemedi.

BM  1993 ALDIĞI 4 KARARLA ERMENİSTAN’IN İŞGAL ETTİĞİ AZERBAYCAN TOPRAKLARINDAN GERİ ÇEKİLMESİNİ İSTEDİ
30 Nisan 1993- Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 822 numaralı kararı: 3 Nisan 1993’teki işgalinin ardından Ermeni birliklerinin Kelbecer ve Azerbaycan Cumhuriyeti’nin son işgal altındaki diğer bölgelerinden saldırısının durdurulması ve geri çekilmesi çağrısında bulunuyor.
29 Temmuz 1993- Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 853 numaralı kararı: Tüm düşmanlıkların derhal durdurulmasını talep ediyor, Ermeni birliklerinin Ağdam’dan ve Azerbaycan Cumhuriyeti’nin yakın zamanda işgal edilmiş diğer bölgelerinden çekilmesi çağrısında bulunuyor ve BM Karar 822’yi yeniden onaylıyor.
14 Ekim 1993-Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 874 numaralı kararı: Ateşkesin korunması, çatışmanının durdurulması ve Ermeni birliklerinin yakın zamanda işgal edilen Azerbaycan’ın Füzuli ilçelerinden (23 Ağustos 1993), Cebrayıl (26 Ağustos 1993), Kubadlı (31 Eylül 1993) ve yakın zamanda işgal edilen diğer bölgelerden çekilmesi çağrısında bulunuyor ve BM Kararları 822 ve 853’ü yeniden tasdik ediyor.
12 Kasım 1993-Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 884 numaralı kararı: Taraflar arasında kurulan ve çatışmaların yeniden başlamasına neden olan ateşkesin son ihlallerini kınıyor; Ermenistan Hükümeti’ni, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Dağlık Karabağ bölgesi Ermenileri tarafından 822, 853 ve 874 sayılı kararlarla uyum sağlamak için tesir etmeye çağırıyor; taraflardan silahlı saldırıların derhal durdurulmasını; Ermenistan’ın Azerbaycan’ın Zengilan ilçesinden çekilmesi çağrısında bulunuyor ve BM Kararları 822, 853, 874’ü yeniden onaylıyor.

.  .  .

Muammer ELVEREN

09 EKİM 2020 İTİBARIYLA SON DURUM

Uluslararası Ajanslar, Anadolu Ajansı ile ‘Stratejik ortak’ sitesinin derlediği haberlere göre 09 Ekim 2020 tarihi itibarıyla son durum şöyle:

. . .

Dağlık Karabağ Son Durum -9 Ekim 2020

Yüzölçümü 4.424,11 kilometrekare olan Dağlık Karabağ, Ermenilerin İşgal ettiği 7 bin kilometrekarelik Laçin, Ağdam, Fuzuli, Cebrail, Gubadlı, Zengilan ve Kelbecer’den oluşan Azerbaycan bölgeleriyle Toplam 11.458,38 km2 dir. Ancak Ermeniler işgal ettikleri bu bölgeden göç eden 1 milyona yakın (resmi rakamlar 600 binin üzerinde) Azerbaycan vatandaşı yerini işgal ordusu askerleriyle doldurdular.

…..

Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki Dağlık Karabağ çatışmaları, Temmuz ayında Tovuz çevresinde yaşananlarda olduğu gibi Ermenistan’ın saldırılarıyla başladı. 27 Eylül 06.00 civarında Ermenistan ordusu, Azerbaycan sınır hattı boyunca birçok noktaya saldırıda bulundu. Öncekilerin aksine yoğun olarak devam eden çatışmalar sonrasında Ermenistan seferberlik ilan ederken, Azerbaycan sınır hattında ‘savaş hali’ ilan etti, başkent Bakü ve diğer illerde de bazı saatler için sokağa çıkma yasağının başladığını duyurdu.

Karabağ Son Durum Haritası

8 Ekim: Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Azerbaycan’ın Ermenistan’la barış görüşmelerine askeri çatışmaların akut evresi bittikten sonra döneceğini açıkladı. Rus televizyonuna röportaj veren Aliyev, “Rusya ve Türkiye uzun vadeli barışın temelini atan başlıca devletlerdir” ifadelerini kullandı.

7 Ekim: Kafkasya bölgesi konusunda araştırmalarda bulunan gazeteci Ceyhun Aşirov’a göre Karabağ ve çevresinde son durum haritası ve Ermeni ordusunun Azerbaycan şehirlerine düzenlediği saldırılar.

Karabağ ve çevresinde son durum haritası – 7 Ekim 2020 – Harita: Ceyhun Asirov

5 Ekim: Cebrail, Fuzuli ve Ağdere etrafında yoğunlaşan çatışmalarda AA’ya göre Cebrail ve Ağdere çevresinde birçok yerleşim yerinde kontrolü sağlayan Azerbaycan ordusu, Kelbecer kuzeyindeki sınır köyü Murovdağ’ı da işgalden kurtardı.

Karabağ son durum haritası – 5 Ekim 2020 – Harita: AA

Azerbaycan kaynakları da AA’ya yakın haritalar ile Karabağ’da son durum haritasını servis etti.

Azerbaycan kaynaklarına göre Dağlık Karabağ çevresinde son durum haritası – 5 Ekim 2020

Ermenistan ordusunun Azerbaycan’a yönelik saldırılarını gösteren haritada, birçok Azerbaycan sivil yerleşim yerinin vurulduğu, Erivan’ın Karabağ’daki savaşı Azerbaycan içlerine taşımaya çalıştığı göze çarpıyor.

Ermenistan’ın Azerbaycan’a yönelik füze saldırıları

4 Ekim: Milli Savunma Bakanlığı, Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev’den dakikalar önce “Azerbaycan güvenilir kaynaklarından alınan bilgilere göre; Azerbaycan ordusu Büyük Mercanlı, Maralyan ve Şeybey köylerinden sonra Karabağ bölgesinde kritik öneme sahip Cebrail kentini de işgalden kurtardı.” mesajı ile 23 Ağustos 1993 yılında Ermenistan tarafından işgal edilen Cebrail şehrinin özgürlüğüne kavuştuğunu duyurdu.

. . . 

Çatışmaları Karabağ dışına taşıyan Ermenistan, Azerbaycan’ın en büyük ikinci kenti olan Gence’yi bombaladı.

3 Ekim: Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev, Terter’de 1, Cebrayil’de 5 ve Füzuli’de 1 köyün daha Ermenistan işgalinden kurtarıldığını açıkladı.

Çatışmaların İlk Haftasında Neler Oldu?

  • Ermenistan Başbakanı Paşinyan, Türkiye’nin İHA ve askeri uzman göndererek doğrudan çatışmaların tarafı olduğunu iddia etti. Uluslararası toplumun dikkatini çekmek için iftira atıldığını ve bunların kaynağı olmadığını söyleyen Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, iddiaların asılsız olduğunu, Türkiye’nin çatışmaların tarafı olmadığını belirtti.
  • Türkiye, Pakistan, Afganistan, KKTC ve Bosna Hersek doğrudan Azerbaycan’ı destekledi.
  • Rusya, tansiyonu düşürmek için iki ülke ile de çalışmalarda bulunduklarını açıklarken, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Türkiye’nin yaptığı açıklamaları ‘tehlikeli ve münasebetsiz’ olarak nitelendirdi.
  • Telefonda görüşen Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Fransa Cumhurbaşkanı Macron, taraflara ateşkes ilan etme, tansiyonu düşürme ve azami itidal gösterge çağrısı yaptı.
  • Suriye’de YPG’ye yakınlığıyla bilinen Suriye İnsan Hakları Gözlemevi, Türkiye’nin Suriye’den Azerbaycan’a 500 savaşçı daha gönderdiğini ve toplam sayının 850’ye ulaştığını öne sürdü. Türkiye ve Azerbaycan, bu iddiaları reddetti.
  • Ermenistan, Dağlık Karabağ’da ateşkesin yenilenmesi için Rusya, ABD ve Fransa ile çalışmaya hazır olduğunu açıkladı.

Karabağ Haritası ve İşgal Altındaki Bölgeler.1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlık ilanından sonra ‘Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’ de tek taraflı bağımsızlığını ilan etti.

 

Ermenistan, uluslararası hukuku hiçe sayarak, Azerbaycan topraklarının yüzde 20’sini oluşturan Karabağ’ın işgalini sürdürüyor. Azerbaycan’ın Karabağ bölgesinde Ermenistan tarafından yaklaşık 30 yıldır işgali süren topraklar kurtarılmayı bekliyor. ( Elmurod Usubaliev – Anadolu Ajansı )

. . .

İşgal edilen Dağlık Karabağ şehirleri: Sözde Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin başkenti Hankendi (Merkez), Şuşa, Ağdere, Hocavend ve Hocalı.

  • Hankendi: 28 Aralık 1991
  • Hocalı: 25 Şubat 1992
  • Şuşa: 8 Mayıs 1992
  • Hocavend: 2 Ekim 1992
  • Ağdere: 7 Temmuz 1993

Karabağ’da işgal edilen 7 şehir: Laçin, Ağdam, Fuzuli, Cebrail, Gubadlı, Zengilan ve Kelbecer

  • Laçin: 18 Mayıs 1992
  • Kelbecer: 2 Nisan 1993
  • Ağdam: 23 Temmuz 1993
  • Fuzuli: 23 Ağustos 1993
  • Cebrail: 23 Ağustos 1993
  • Gubadlı: 31 Ağustos 1993
  • Zengilan: 29 Ekim 1993 (son işgal edilen bölge)

Karabağ Hakkında Bilinmesi Gereken Temel Bilgiler:

  • Dağlık Karabağ’daki çatışmaları sonlandırmak adına 1992’de kurulan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) tarafından ABD, Rusya ve Fransa eş başkanlığında Minsk Grubu oluşturuldu ancak grup soruna ilişkin çözüme ulaşamadı.
  • 1994’te imzalanan Bişkek Protokolü ile geniş çaplı çatışmalar son bulsa da ateşkes 26 yıl boyunca korunamadı.
  • Azerbaycan’ın topraklarının yaklaşık yüzde 20’si (Dağlık Karabağ ve çevresindeki bazı bölgeler) Ermenistan’ın işgali altında.

Azerbaycan ile Ermenistan arasında 1992-1993’te yaşanan çatışmaların haritası

  • Dağlık Karabağ’da tek taraflı olarak bağımsızlığını ilan eden ‘Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’, Ermenistan dahil hiçbir ülke tarafından tanınmadı.
  • Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK), işgal altındaki toprakların Azerbaycan’a ait olduğunu, Ermenistan’ın derhal bölgeyi terk etmesi gerektiğini ilan eden dört maddelik kararı yayınlasa da Ermenistan buna uymadı.
  • Azerbaycan, Ermeniler işgal altındaki bölgelerden çekilmeden çözüm sürecine dahil olunmayacağını belirtiyor. Ermenistan ise Dağlık Karabağ’ın bağımsız olması gerektiğini vurguluyor.
  • Sovyet yasalarına göre sınırları içerisindeki cumhuriyetler, Moskova’nın onayı olmadan bölünemez ve parçalanamaz. 1988’de Sovyetler Birliği dağılmadan önce, Azerbaycan’a bağlı özerk bölge statüsünde olan Dağlık Karabağ’ın bağımsızlığı için çaba gösteren Ermeniler, SSCB’nin ‘Ermenistan ve Azerbaycan sınırları değişemez’ kararlarına karşı çıktı.
  • Ermenistan işgalinin bölgede yarattığı maddi kaybın 320 milyar doları aştığı düşünülüyor.

 Azerbaycan ile Ermenistan Arasındaki Eksklav Topraklar ve Bazı Önemli Bölgeler

Eksklav toprak siyasi açıdan bağlı, coğrafi açıdan bağlı olmayan bölgelere denir. Türkiye’nin Suriye içinde kalan Süleyman Şah türbesi örneğinde olduğu gibi. Stratejik Ortak misafir yazarı Şehmus Kızılkan’ın 2016’da aşağıdaki harita üzerinden anlatımını şu şekilde özetleyebiliriz:

Azerbaycan ile Ermenistan Haritası ve Bazı Bölgeler

1 numaralı alan: Azerbaycanın Kazah Rayonu’na bağlı Yukarı Eskipara (kuzeydeki) ve Berhudarlı(güneydeki) ile Sederek Rayonu’na bağlı (Nahçıvan kuzeyi) Kerki yerleşimleri Ermenistan toprakları içerisinde yer alan Azerbaycan’a bağlı eksklav topraklardır.

2 numaralı alan: Artsvaşen, Azerbaycan toprakları içerisinde yer alan bir köydür. Azerbaycan tarafından adı Başkend olarak değiştirilen köy Azerbaycan idaresindedir.

3 ve 4 numaralı alanlar: Laçin koridoru, Ermenistan ile sözde Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin bağlantısını sağlayan küçük bir hat. Megri koridoru ise Nahçıvan ile Azerbaycan’ı fiziki olarak birleştiriyor ancak Ermenistan tarafından kontrol ediliyor. Koridor değişim planlarında Laçin’e karşılık Megri Koridoru gündeme gelse de Laçin zaten Ermenistan kontrolünde olduğu için Erivan bunu reddetmişti.

Laçin ve Megri Koridorlarının Haritası

5 numaralı alan: Nahçıvan ile Azerbaycan’ı ayıran ‘Tarihi Zengezur’ bölgesi, tıpkı Karabağ gibi tartışmalı bir bölgeydi. Daha sonra Nahçıvan Azerbaycan’ın, Zengezur ile Ermenistan kontrolü altında girdi. Bölgenin güneyindeki Megri ve diğer yerleşim bölgeleri SSCB tarafından Ermenistan’ın kontrolüne bırakıldı.

————————————————————————————————————————–

9 Ekim 2020

Azerbaycan – Ermenistan Çatışmaları 

  1. Yüzyıl başlarında Ermeniler, ideaları olan Büyük Ermenistan Devleti’ni kurmayı kendilerine hedef belirlemişlerdir. Bu süreçte özellikle Doğu Anadolu’da ayaklanmalar, saldırılar ve toplu şekilde silahlanmalar gerçekleşmiştir. Azeri Türkleri ile Ermeniler arasındaki ilk kanlı çatışmalar 1905 yılında ortaya çıkmış fakat 1906 yılında Rusya’da çıkan iç savaş ile çatışmalar duraksamaya girmiştir. 1917 Bolşevik İhtilali’nden sonra özellikle Anadolu’da yaşan Ermeniler, Taşnak örgütlenmeler ile birlikte Anadolu’nun doğusuna ve şimdiki Azerbaycan topraklarına saldırmaya başlamışlardır.

Saldırıların şiddetini arttıran bir unsur da Azerbaycan topraklarında kurulu olmayan bir devlet düzeni ve askeri organizasyon bulunmamasından kaynaklanmıştır. 1918 yılında kurulmuş ve Azerbaycan’ın bağımsızlık hareketinin simgesi olan Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Devleti, 1920 yılında Kızıl Ordu’nun Bakü’ye girmesiyle ortadan kaldırılmıştır [1]. 1920 yılında “Azerbaycan Sosyalist Cumhuriyeti” ilan edilmiş ve resmi olarak kurulmuştur. Kurulan Azeri devletine Karabağ ve Zengezur toprakları da dahildir. 1922 yılında Rusya öncülüğünde Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. İçerisinde Gürcistan Sosyalist Cumhuriyeti, Azerbaycan Sosyalist Cumhuriyeti ve Ermenistan Sosyalist Cumhuriyeti’ni alan Federasyon’un başkenti Tiflis olarak kabul edilmiştir [2]. O günün şartlarında karşılıklı saldırıları ve sınır sorunlarını önleyeceği düşünülen TSFSC, Ermenistan’ı hedeflerinden vazgeçirememiştir. Ermenistan yönetimi Federasyon sayesinde siyasi güç kazanmış ve Rusya’da bulunan merkezi yönetime baskı yaparak Karabağ hakkındaki isteklerini yinelemiştir. 1923 yılında Rusya Komünist Bolşevik Partisi, Karabağ bölgesinin Azerbaycan tarafından özerk bir bölge haline getirilmesi kararını almıştır. Azerbaycan Merkezi Yürütme Komitesi aynı yıl Karabağ’ın özerk bölge ilan edilmesini onaylamıştır.

Fakat Ermenistan’ın planı koşulsuz, şartsız şekilde Dağlık Karabağ’ın Ermenistan toprağı olduğunun kabul edilmesidir. 1936’da Transkafkasya Sovyet Federatif Cumhuriyeti, her üç devlet arasında bir sınır değişikliği olmadan dağılmıştır. İkinci Dünya Savaşı yıllarında bölgede Karabağ’a yönelik bir girişim olmamıştır. Stalin’in yönetimindeki Rusya’nın Kafkasya’ya dair politikası; Ermenistan’ın neden olabileceği SSCB içerisinde bir çatışmanın ortaya çıkmasını önlemeye yöneliktir. Ermenilerin bu yıllarda, SSCB yönetimi üzerine siyasi girişimleri ve baskıları güçlü bir etki yaratmamıştır. Gorbaçov’un yönetiminde özellikle Soğuk Savaş’ın son yıllarında artık SSCB’nin dağılacağı hem Merkezi yönetimi tarafından hem de Kafkasya’da bulunan Ermenistan yönetimi tarafından anlaşılmıştır. “Prestoika” ve “glasnot” politikaları revizyonist Ermenistan yönetimi tarafından bir fırsat olarak algılanmıştır.

Dağlık Karabağ’ın İşgali ve Hocalı Katliamı

1992 yılında Rus askeri birliklerinin Karabağ bölgesinden çekilmesi ile Ermenistan- Azerbaycan çatışmaları başlamıştır. Ermenistan Dağlık Karabağ bölgesindeki işgali ile bölgede yaşayan Azeriler kaçmak zorunda bırakılmışlardır. Hocalı bölgesinin Ermenistan tarafından işgal edilmesi ile Azerbaycan Türkeri’ne yönelik soykırım/katliam yaşanmıştır.

Ermenilerin Hocalı’da yapmış oldukları katliam sonucu 600’den fazla Azerbaycan vatandaşı hayatını kaybetmiştir [3]. Katliam uluslararası basın organları aracılığı ile kamuoyunda büyük yankı uyandırmıştır [4]. Karabağ Ermenileri ve Ermenistan Devleti, Azerbaycan topraklarındaki işgaline duraksamadan devam etmiştir; Laçin, Kelbecer, Agdem, Fizuli, Kubatlı, Zengilan bölgelerini işgal etmiş, burada yaşayan Azerbaycan halkı ise bölgeyi terk etmek zorunda kalmıştır. 1992 yılında Prag’da yapılan AGİK toplantısında Ermenistan ve Azerbaycan’ın AGİK’e katılımı gerçeklemiş, AGİK çatışmaların durdurulması ve bölgeye yönelik yapıcı çözüm planları için devreye girmiştir [5]. Hocalı Katliamı sonrasında Türkiye’nin AGİK’e yönelik girişimi ile, Dışişleri Bakanlar Konseyi acil şekilde toplanmıştır. Toplantı sonucu “Çatışmaların derhal sonlandırılması ve Azerbaycan’a ait Karabağ topraklarının Ermenistan tarafından boşaltılması gerektiği” açıklanmıştır [6]. Ermenistan yönetimi bu karara uymamış ve saldırılarına devam etmiştir. 1992 yılında Azerbaycan’da gerçekleştirilen referandumda Ebulfez Elçibey Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

24 Mart 1992 tarihli Helsinki AGİK Dışişleri Bakanları Konseyi toplantısında Karabağ’a yönelik sorunun çözümü için Temmuz ayında Beyaz Rusya’da bir konferans düzenlenmesi kararı alınmıştır. 1 Nisan 1992 tarihinde Roma’da gerçekleştirilen konferansta, taraflar arasında imzalanan Alma-Ata Beyannamesi ile çatışmaların durdurulması karara bağlanmıştır. Fakat konferanstan sonra Ermenistan kararı reddetmiştir. 7 Mayıs 1992 tarihinde Tahran’da bir araya gelen taraflar yeniden bir anlaşma imzalamış fakat 9 Mayıs’ta Ermenistan Nahçıvan ve Karabağ’a yönelik saldırılarına devam etmiştir. Bu saldırılar sonrasında Karabağ bütünüyle Ermenistan’ın işgaline uğramıştır.

1993 – 2005 Yılları Arası Çözüm Girişimleri

20 Şubat 1993 yılında, içerisinde Türkiye’nin de bulunduğu Minsk Grubu oluşturulmuştur. Eş bakanlığını ABD, Fransa ve Rusya’nın yaptığı grup Karabağ’a yönelik çözüm ve barışın tesisi için çalışmalarını günümüzde de sürdürmektedir. 1993 yılında Ermenistan’ın Azerbaycan toprakları olan Kelceber, Akdem ve Akdere’ye saldırması sonucu çok sayıda Azerbaycan vatandaşı hayatını kaybetmiştir. Azerbaycan’ın siyasi ve diplomatik girişimleri ile BMGK 30 Nisan 1993’te 822 sayılı kararı almıştır . Karar uyarınca Ermenistan’ın işgal ettiği topraklardan çekilmesi gerektiği, uluslararası hukuka ve insan haklarına saygı ilkesi vurgulanmıştır. 1993 yılında Rusya öncülüğü ve ABD ile Türkiye’nin de katılımıyla bir başka barış görüşmeleri başlatılmış fakat şartlar ve kabul edilmesi gereken maddeler aynı olduğu için bu görüşmelerde Ermenistan tarafından reddedilmiştir. Azerbaycan’da oluşan siyasi bunalım ve iç karışıklıklar 1993 yılında kendisini göstermiş ve bu dönemde Ermenistan, Azerbaycan topraklarına yönelik saldırılarına devam etmiştir. Saldırılar devam ederken, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 29 Temmuz’da 853 sayılı kararı almıştır. Karar diğer kararlar ile hemen hemen aynı şekilde çatışmaların durdurulması ve toprak bütünlüğüne saygı ilkelerini içermektedir. Saldırılar 1993 yılı içerisinde devam etmiş BMGK sırasıyla 87410 ve 88411 sayılı kararları kabul etmiştir. Kararlar uyarınca AGİK Minsk Grubu’nun aldığı; çatışmaları durdurma ve barışın tesisine yönelik kararlarının hemen uygulanması çağrısı yapılmıştır. Aynı tarihte Ermenistan Azerbaycan’a ait olan Horadiz ve Zengilan bölgelerini işgal etmiştir. 1993 yılında Rusya Federasyonu’nun girişimi ile 8 Nisan’da Soçi kentinde ateşkes anlaşması imzalanmıştır. Rusya’nın bu girişimine üçüncü taraflarca kuşkulu yaklaşılmış, bunun üzerine görüşmeler AGİT bünyesine dahil edilmiştir. 1993 yılında Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey’e yönelik darbe girişimi başarıya ulaşmıştır. Darbeyi gerçekleştiren Süret Hüseynov’da Karabağ’da savaşmış bir komutandır. 1993-1994 yılları arasında Başbakanlık yapan Hüseynov 1995 yılında vatana ihanetten yargılanmış ve müebbet hapis cezası çarptırılmıştır. Ebulfez Elçibey ise doğduğu köyüne dönmüş ve dört yıl boyunca orada kalmıştır. Elçibey zamanında meclis başkanı olan Haydar Aliyev, 1993 yılında yapılan referandumda oyların %99’unu alarak Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

12 Mayıs 1994’te Bişkek Protokolü deklare edilmiş 12 ve 27 Temmuz’da nihai ateşkes anlaşması imzalanmıştır. 1996 yılında AGİT bünyesinde Lizbon’da yapılan görüşmelerde çatışmanın temel siyasi uzlaşması için üç prensip belirlenmiştir :

1. Azerbaycan Cumhuriyeti ve Ermenistan Cumhuriyeti’nin toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesi.

2. Karabağ’ın özerk bölge statüsünün devam ettirilmesi ve Karabağ’da yaşayan Azerbaycan vatandaşlarının geri döndürülmesi ile güvenliklerinin tesis edilmesi.

3. Dağlık Karabağ’da yaşayan tüm nüfus için karşılıklı güvence garantisi verilmesi ve tüm tarafların yerleşim hükümlerine uymasını sağlama yükümlülüklerini yerine getirmeleri.

Azerbaycan yönetimi tarafından prensiplerin yorumlanması konusunda rahatsızlık duyulsa da, görüşmelerin temelinin oluşturulması için kabul etmiştir. Diğer bütün taraflar anlaşmayı kabul ederken, Ermenistan delegasyonu anlaşmayı kabul etmemiştir.

  İran-Azerbaycan Arasında Stratejik Ortaklık

Çatışmaların çözümüne yönelik girişimler bölge ülkeleri tarafından da gerçekleştirilmiştir. Fakat devletler arası siyasi ilişkiler arabuluculuk öneren ülkelerin taraflarca reddedilmesi ile sonuçlanmıştır. İran, Gürcistan, Rusya ve Türkiye tarafından ayrı ayrı arabuluculuk teklif edilmiş fakat İran’ın tekliflerini Azerbaycan, Türkiye’nin tekliflerini ise Ermenistan yönetimi reddetmiştir. 1997 yılında ABD Başkanı Bill Clinton iki ülkeye arabuluculuk teklifinde bulunmuş ve 1999 yılında, taraflar arasında Karabağ’a dair görüşmeler başlamıştır. 1999 yılı boyunca toplam dört kez bir araya gelen taraflar, müzakereleri zoraki şekilde sürdürmüşlerdir. Görüşmeler, iki tarafın da taleplerine dair hiçbir taviz vermemesi sonucu başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

4-5 Mart 2001 tarihleri arasında Fransa arabuluculuğunda bir araya gelen taraflara, Fransa Cumhurbaşkanı Jacques Chirac liderlik etmiştir. Görüşmeler başarısızlıkla sonlandırılmıştır. 3-6 Nisan 2001 tarihleri arasında ABD Başkanı Bush arabuluculuğu ile Aliyev ve Koçaryan bir araya gelmiştir. Görüşmeler neticesinde tarafların karşılıklı tavizler vererek müzakerelerin devam ettirilmesi amaçlanmıştır. Azerbaycan toprağı olup, ülkenin güneybatısında yer alan ve Karabağ bölgesine Ermenistan’ın kara yolunun açılmasını sağlayan Laçin Koridoru’nun, Azerbaycan tarafından Ermenistan’a bırakılması, Özerk Nahçivan’a karayolu açılması için Ermenistan’ın Meğri bölgesini Azerbaycan’a bırakması gündeme getirilmiştir. Taraflar bu çözüme olumlu yaklaşmışlardır. Görüşmelerin 15 Haziran 2001 tarihinde devam ettirilmesi planlanmış fakat planlanan görüşmeler devam ettirilememiştir . 2003 yılında hem Ermenistan’da hem de Azerbaycan’da devlet başkanı seçimleri gerçekleşmiştir. AGİT Minsk Grubu çalışmalarını seçimler bitene kadar askıya almıştır. 2004 yılının mayıs ayında Prag Süreci başlatılmış ve diyalog yoluna gidilerek, taraf ülkeler arasında müzakere ve bir araya gelişleri sıklaştırılmıştır. 25 Ocak 2005 tarihinde Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi Genel Kurulu 1416 sayılı kararı[16] ile Ermenistan’ın Azerbaycan topraklarını işgal ettiğini kabul etmiştir. Azerbaycan’ın haklı tezlerinin uluslararası örgütler ve kuruluşlar tarafından tekrar tekrar kabul edilmiş olması Karabağ’dan vazgeçilemeyeceğini teyit etmektedir. Bu noktada Avrupa Konseyi kararının herhangi bir yaptırım gücü olmadığının unutulmaması gerekmektedir.

2006 – 2010 Yılları Arası Çözüm Girişimleri

10-11 Şubat 2006 tarihleri arasında Fransa’da düzenlenen AGİT Minsk Grubu’nun görüşmelerinde Azerbaycan ve Ermenistan liderleri bir araya gelmişlerdir. Görüşmeler sonuçsuz kalmıştır. 11 Ağustos 2006 tarihinde basına konuşan Rusya Dışişleri Bakanlığı yetkilisi; Karabağ’ın Azerbaycan toprağı olduğunu ve Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü desteklediklerine dair açıklamalarda bulunmuştur . Bu açıklama Ermenistan yönetimi ve halkı tarafında büyük endişe yaratmış ve büyük bir siyasi müttefik kaybı olarak algılanmıştır. Rusya’nın Ermenistan üzerinden desteğini çekmesinde iki farklı fraksiyonun etkili olduğu düşünülmektedir:

1. Rusya’nın Azerbaycan’a destek vermeye başlaması, ABD’nin İran’a askeri müdahale etme ihtimalinin ortaya çıkması sonrası gerçekleşmiştir. Destek ifadelerinin kullanılması ABD Rusya rekabetini gözler önüne sermektedir (Cicioğlu, 2016, s. 425).

2. Rusya yönetiminin, Ermenistan’ın Karabağ’a dair herhangi bir haklı tezinin, uluslararası arenada kendisini destekleyen devletin olmaması ve yapılan barış görüşmelerinde, uyumsuz taraf olmasının verdiği siyasi yükümlülüğün altından çekilmek istemiş olduğu düşünülmektedir.

  Türkiye-Ermenistan İlişkilerinin Geleceği

2007 yılında Minsk Grubu’nun girişimi ile çatışma taraflarının üzerinde uzlaştığı Madrid Bildirgesi ve Madrid Kriterleri kabul edilmiştir . Madrid Bildirgesi’nde yer alan temel ilkeler/kriterler şu şekildedir:

1. Dağlık Karabağ bölgesinin Azerbaycan kontrolüne geri döndürülmesi;

2. Dağlık Karabağ İçin güvenlik ve öz yönetim hakkı tanınması;

3. Ermenistan’ı Dağlık Karabağ’a bağlayan bir koridorun açık tutulması;

4. Bölgenin hukuki statüsünün gelecekte belirlenmesi;

5. Bölgeden ayrılmış tüm kişilere ve mültecilere eski ikamet yerlerine geri dönebilme hakkı tanınması;

6. Uluslararası barış gücünün görevini yerine getirebilmesi için güvence verilmesi.

Minsk Grubu Görüşmeleri

2008 yılında AGİT Bakanlar Konseyi toplantısı Helsinki’de düzenlenmiş ve Minsk Grubu’nun Karabağ’a dair bir barış anlaşması taslağı hazırlandığı ifade edilmiştir. 2 Kasım 2008 tarihinde Rusya’da bir araya gelen Ermenistan ve Azerbaycan tarafları arasında, Rusya Federasyonu aracılığı ile Moskova Bildirgesi imzalanmıştır. Bildirgede barışın sağlanması ve çatışmaların durdurulması ile iş birliğine vurgu yapılmaktadır. Fakat bu bildirgede Azerbaycan’ın haklılığını ortaya koyan bir madde ve/veya ifadenin bulunmaması Azerbaycan’ın aleyhine bir bildirge olduğu düşüncesini ortaya çıkarmıştır.

7 Mayıs 2009 tarihinde Minsk Grubu arabuluculuğu ile Prag’da bir araya gelen taraflar, görüşmeler sonrasında basın organlarına olumlu açıklamalarda bulunmuşlardır. Taraflar Barış anlaşması için temel çerçevede anlaştıklarını bildirmişlerdir. 22 Kasım 2009 tarihinde Almanya’da, Azerbaycan ve Ermenistan devlet başkanları bir araya gelmiştir.

Azerbaycan Devlet Başkanı Aliyev ve Ermenistan Devlet Başkanı Sarkisyan

Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev görüşmelerden bir gün önce yaptığı açıklamasında; diyalog ve müzakerelerin devam ettirilmesinin önemini vurgulamış ve diyalogların sonuçsuz kalması durumunda askeri güç kullanmaktan başka bir çare kalmayacağını söylemiştir. Aliyev askeri bir müdahaleye yönelik hazır olduklarını, askeri yatırımlarını yıllardır sürdürdüklerini de eklemiştir. 22 Kasım Münih görüşmeleri sonrası arabuluculuk faaliyetleri yapan diplomatlar tarafından; görüşmelerde ilerleme kaydedildiği fakat kritik sorunların hala mevcudiyetini koruduğu açıklaması yapılmıştır. 2009 yılında Moskova yönetimi Karabağ konusunda çözüme yönelik anlaşmanın 2010 yılında imzalanacağını açıklamıştır . 2010 yılında Rusya yönetimi, Ermenistan’da bulunan askeri varlığını 2044 yılına kadar sürdürecek savunmaya yönelik bir dizi anlaşma imzalamıştır . 2010 sonrasındaki gelişmeler taraflar arasında sert söylemlere ve küçük çatışmalara dayanmaktadır.

2020 Yılında Yaşanan Güncel Gelişmeler

27 Eylül 2020 tarihinde Ermeni askeri birliklerinin işgal edilmiş Karabağ’dan, Azerbaycan’ın diğer topraklarına yönelik saldırıları ile iki taraf arasında çatışmalar başlamıştır. Ermenistan sıkıyönetim ve seferberlik ilan etmiş, gönüllüleri ve yedek asker statüsündeki vatandaşlarını askere çağırmıştır . Minsk Grubu eş başkanı olan üç ülke; Fransa, Rusya ve ABD 1 Ekim 2020 tarihinde ortak bildirileri ile; taraflar arasında ateşkesin sağlanması çağrısında bulunmuşlardır. Azerbaycan silahlı kuvvetlerinin işgal edilmiş topraklarının geri alınmasına yönelik harekâtına başlamasıyla Türkiye Cumhuriyeti, Azerbaycan’ın yanında olduğunu ve askerî harekâtını desteklediğini açıklamıştır. 4 Ekim 2020 tarihi itibariyle Azerbaycan’ın işgal edilmiş Karabağ topraklarına yönelik kurtarma harekâtı devam etmektedir.

Sonuç Yerine 

Azerbaycan’ın doğal uzantısı ve vatandaşlarının çoğunluk olarak yaşadığı bölge olan Dağlık Karabağ, yıllardır Ermenistan’ın işgali altındadır. 1992 yılında Ermenistan tarafından gerçekleştirilen Hocalı Katliamı; Ermenistan’ın amacının sadece bu bölgeye hâkim olmak değil, bölgenin Azerbaycan Türklerinden arındırılmasının da amaçlandığını kanıtlar niteliktedir. 2000 yılına kadar gerçekleşen Ermenistan saldırılarına güçlü şekilde cevap verilememesinin en önemli nedeni organize bir askeri gücün yoksunluğundan kaynaklanmaktadır. 1998 yılında Ebulfez Elçibey ile yapılan bir röportajda kendisi de asıl sorunun, eğitimli askeri birliklerinin bulunmaması kaynaklandığını. Ordunun modernize edilememesinin ileride daha büyük sorunlar da yaşatabileceğinden bahsetmiştir.

Ermenistan’ın kısmen daha modern askeri birlikleri ile Azerbaycan karşısında nitelik ve nicelik olarak üstünlük sağlamış olması; bu yıllarda Azerbaycan topraklarını işgal etmesine, işgal edilen bölgeleri elinde tutması ve bu bölgelerde katliam yapmasına aracılık etmiştir. Sorunun çözümüne yönelik çabalara dair AGİT Minsk Grup’u faaliyetlerinin çoğunlukla Azerbaycan’ın haklı tezlerini destekler nitelikte olduğunu söyleyebiliriz. Rusya’nın arabuluculuk ettiği Moskova Bildirgesi’nin imzalanmasının ise Azerbaycan için politik ve stratejik bir hata olduğunu ifade edebiliriz. Avrupalı ülkeler ile ABD’nin Azerbaycan yönetimini, Rusya-İran ekseninden uzaklaştırmaya çabaladığı açıkça görülmektedir. Rusya’nın ve İran’ın bölgedeki çatışmalarda Ermenistan’a üstü kapalı olarak destek olmaları ise Azerbaycan’ı uluslararası arenada müttefik arayışına itmiştir. Birleşmiş Milletler’in aldığı kararların Ermenistan tarafından uygulanmaması uluslararası kurumların yaptırım gücünün bulunmamasının olası etkilerini gözler önüne sermektedir. Geldiğimiz dönemde ortaya çıkan topyekûn savaşın sorumlusu Ermenistan olduğu gibi uluslararası kamuoyunun da Azerbaycan tarafını desteklediği görülmektedir.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev İsrail menşeili Drone’ları inceliyor.

2020 yılında devam eden çatışmalarda da üçüncü tarafların aynı politikalarını devam ettirdiklerine şahit olmaktayız. Karabağ’ın stratejik konumu, enerji arzının güvenliği ve Azerbaycan halkının geleceği için büyük önem arz etmektedir. Çatışmaların Azerbaycan askeri kuvvetlerinin mutlak üstünlüğü ile sürdürülmesi, Ebulfez Elçibey’in 1998 yılında saptadığı güvenlik açığının, ondan sonraki yönetimlerce yatırımlar ile desteklendiğini bizlere göstermektedir. Ermenistan’ın askeri varlığının demode oluşundan kaynaklanan aksaklıklar ve Azerbaycan ordusunun sahip olduğu nicel ve nitel üstünlük yeni çatışmada kendini göstermektedir. Yaşanan son gelişmelerde; Karabağ’ın mutlak şekilde geri alınacağını açıklayan Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev, Ermenistan’ın ateşkes çağrılarına ise Karabağ’ın geri verilmeden ateşkesin olmayacağı yanıtını vermiştir [28]. Diyalog sürecinin Ermenistan yönetimi tarafından sürekli sekteye uğratılması, uluslararası örgütlerin sorun konusunda aktif çalışmalarına rağmen çözüme yaklaşılamaması Azerbaycan yönetiminin tepkisini çekmiştir. Dolaylı yoldan Ermenistan’ın amacına, Ermenistan’ın politikaları ile götürülen süreç yine Ermeni tarafının saldırıları sonucunda kendisini topyekûn bir savaşa çevirmiştir diyebiliriz.

10.10.2020

Dağlık Karabağ’da ateşkes başladı
Azerbaycan ile Ermenistan, Dağlık Karabağ’da insani amaçla cenazelerin ve esirlerin değişimi için ateşkese varılması konusunda anlaşmıştı. Ateşkes yerel saatle 12.00’den itibaren yürürlüğe girdi. Azerbaycan Savunma Bakanlığı’ndan ateşkes ilanından sonra yapılan açıklamada ise Ermenistan’ın ateşkesi ihlal ettiği belirtilerek, “Terter ve Ağdam’a ateş açılıyor” denildi. Rusya’nın başkenti Moskova’da Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov arabuluculuğunda 10 saat süren toplantı sonrası varılan ateşkes anlaşması yürürlüğe girdi.
AZERBAYCAN VE ERMENİSTAN MOSKOVA’DA BİR ARAYA GELDİ
Ermenistan’ın işgali altında bulunan Dağlık Karabağ’daki çatışmalarla ilgili Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in davetiyle, Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un arabuluculuğunda Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov ve Ermenistan Dışişleri Bakanı Zohrab Mnatsakanyan Moskova’da yapılan istişare toplantısında bir araya geldi. Rusya Dışişleri Bakanlığında 10 saatten fazla süren toplantı sonrasında Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ortak açıklamayı tek başına okudu. Lavrov, “10 Ekim 2020’de (bugün) saat 12.00’den itibaren insani yardım amaçlı olarak Uluslararası Kızılhaç Komitesinin arabuluculuğu ve kriterleri doğrultusunda esirlerin, tutsakların ve cenazelerin değişimi için ateşkes ilan edildi” dedi. Ateşkes rejiminin parametreleri üzerinde ayrıca çalışılacağını kaydeden Lavrov, Azerbaycan ve Ermenistan’ın, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) Minsk Grubu eş başkanlarının arabuluculuğuyla meselenin çözümü prensipleri temelinde, erken barışçıl bir çözüme ulaşmak amacıyla esaslı müzakerelere başlayacağını bildirdi. Ayrıca Lavrov, tarafların müzakere süreci formatının değişmediğini teyit ettiğini aktardı.
AZERBAYCAN: ERMENİSTAN SALDIRILARI SÜRDÜRÜYOR
Öte yandan Azerbaycan Savunma Bakanlığı’ndan ateşkes ilanından sonra yapılan açıklamada, Ağdam ve Terter illerine Ermenistan ordusunca ateş açıldığı bildirildi. Ermenistan tarafından sivil yerleşimlerine yapılan saldırıda, birçok ev ve kamusal alanda yangınların meydana geldiği ve onlar itfaiye ekibinin Terter ve Ağdam bölgesine sevk edildiği ifade edildi. Azerbaycan ordusunun, ateşkesi ihlal eden Ermenistan ordusunun zırhlı araçlarını imha ettiği de bildirildi.
”BU ONLARIN İKİYÜZLÜ SİYASET YÜRÜTTÜĞÜNÜ AÇIKÇA GÖSTERİYOR”
Ateşkes ihlalinin ardından basın toplantısı düzenleyen Azerbaycan Cumhurbaşkanı Yardımcısı Hacıyev, ”Ermenistan, geçici ateşkese uymadı, bu onların ikiyüzlü siyaset yürüttüğünü açıkça gösteriyor. Azerbaycan saldırılara yanıt vermek zorunda” dedi.
Ermeni silahlı kuvvetlerinin 27 Eylül’de Azerbaycan sivil yerleşim birimlerine saldırması üzerine Azerbaycan ordusu operasyon başlatmış, Cebrail kenti, Hadrut kasabası ve 30’dan fazla köyü işgalden kurtarmıştı.

————————————————————-

  • * * * Haber ve Haritalar için ajanslarla, Stratejik Ortak sitesine teşekkür ediyorum.
  • Muammer ELVEREN

.  .  .

 

Paylaş:

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir